تنش های ایران و آمریکا
بحران نظامی میان ایران و آمریکا در ماههای اخیر، تنها معادلات سیاسی و امنیتی منطقه را تغییر نداده است. حملونقل بینالمللی و تجارت کالا نیز تحت تأثیر مستقیم این شرایط قرار گرفتهاند؛ از کاهش تردد کشتیها در تنگه هرمز گرفته تا افزایش هزینه سوخت، رشد ریسک بیمهای و دشوارتر شدن برنامهریزی برای محمولههایی که مقصد آنها بازارهای اروپایی است.
تنگه هرمز در این میان اهمیت ویژهای دارد. بر اساس دادههای منتشرشده در ۱۶ سپتامبر، تنها چهار کشتی در روز سهشنبه از این آبراه عبور کردهاند؛ رقمی که در مقایسه با میانگین ۱۸ کشتی در روز طی ۱۰ روز گذشته، کاهش قابل توجهی را نشان میدهد. رویترز گزارش داده که تشدید حملات منطقهای باعث کاهش شدید تردد در مسیر دریایی شده است؛ هرچند بخشی از کشتیها ممکن است با خاموش کردن سیستمهای ردیابی از دید دادههای رهگیری خارج شده باشند.
این وضعیت یک پرسش مهم را برای صاحبان کالا ایجاد کرده است: بحران منطقهای دقیقاً چگونه هزینه و زمان رسیدن کالا از ایران به اروپا را تغییر میدهد؟
وقتی یک مسیر دریایی مهم دچار اختلال میشود
تجارت بینالمللی به مسیرهای مشخصی وابسته است و تنگه هرمز یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی و حملونقل دریایی جهان محسوب میشود. کاهش تردد در این مسیر میتواند زنجیرهای از پیامدها را ایجاد کند.
شرکتهای کشتیرانی در چنین شرایطی باید ریسک امنیتی، هزینه سوخت، وضعیت بیمه، دسترسی به بنادر و احتمال تأخیر را همزمان ارزیابی کنند. در نتیجه، حتی اگر یک محموله در نهایت به مقصد برسد، ممکن است زمان تحویل آن با برنامه اولیه تفاوت داشته باشد.
این مسئله فقط به کالاهایی که مستقیماً از خلیج فارس عبور میکنند محدود نمیشود. افزایش هزینههای عملیاتی در یک منطقه مهم حملونقل میتواند بر نرخهای حمل در مسیرهای دیگر نیز اثر بگذارد.
افزایش هزینه سوخت؛ هزینهای که به زنجیره حمل منتقل میشود
یکی از نخستین آثار بحرانهای نظامی بر حملونقل، افزایش هزینه انرژی است. کشتیها، هواپیماها و ناوگان زمینی همگی به سوخت وابستهاند و تغییر قیمت انرژی میتواند هزینه حمل را تحت تأثیر قرار دهد.
در ۱۰ سپتامبر، قیمت نفت در بازار جهانی بیش از ۶ درصد افزایش یافت و هر دو شاخص اصلی نفت بالاتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه معامله شدند؛ افزایش قیمتی که رویترز آن را به تشدید حملات و نگرانی درباره اختلال در عرضه نسبت داد.
البته افزایش قیمت نفت به تنهایی به معنای افزایش مشخص و یکسان نرخ حمل برای همه محمولهها نیست. هزینه نهایی به عواملی مانند مسیر، نوع وسیله حمل، وزن و حجم کالا، قرارداد حمل و شرایط شرکت حملونقل بستگی دارد. اما افزایش قیمت سوخت یکی از عواملی است که میتواند هزینه عملیاتی زنجیره لجستیک را بالا ببرد.
چرا زمان تحویل کالا در شرایط جنگی قابل پیشبینی نیست؟
در شرایط عادی، شرکت حملونقل میتواند بر اساس برنامه حرکت کشتی، هواپیما یا کامیون، زمان تقریبی رسیدن محموله را تعیین کند. اما در شرایط بحرانی، چند عامل میتواند این برنامه را تغییر دهد.
تغییر مسیر، توقف موقت، بازرسیهای بیشتر، تراکم در مسیرهای جایگزین، محدودیتهای بندری و افزایش زمان انتظار از جمله عواملی هستند که میتوانند زمان حمل را افزایش دهند.
برای حمل دریایی، این مسئله اهمیت بیشتری دارد. گزارشهای بازار حملونقل در ماههای اخیر از افزایش نرخهای حمل کانتینری در پی بحران هرمز و رشد هزینه سوخت خبر دادهاند.
بنابراین، زمانی که یک شرکت برای محموله خود مثلاً یک بازه مشخص حمل در نظر میگیرد، در شرایط پرریسک باید احتمال تأخیر و تغییر برنامه را نیز در محاسبات خود لحاظ کند.
مسیر زمینی به اتریش؛ گزینهای برای کاهش وابستگی به مسیرهای دریایی
در شرایطی که مسیرهای دریایی با ریسک بیشتری مواجه هستند، مسیرهای زمینی میتوانند برای بخشی از محمولههایی که مقصد آنها اروپا است، اهمیت بیشتری پیدا کنند.
اتریش به دلیل موقعیت جغرافیایی خود در مرکز اروپا، به شبکه گسترده حملونقل زمینی این قاره متصل است. به همین دلیل، برای برخی کالاهایی که از ایران به اروپای مرکزی ارسال میشوند، حمل زمینی میتواند در کنار سایر روشهای حمل مورد بررسی قرار گیرد.
البته حمل زمینی نیز کاملاً مستقل از تحولات منطقهای نیست. وضعیت مرزها، مقررات گمرکی، مسیر عبور کامیونها، تشریفات ترانزیتی و شرایط سیاسی کشورهای واقع در مسیر، همگی میتوانند روی زمان نهایی تحویل اثر بگذارند.
برای محمولههایی که از نظر وزن، نوع کالا و زمان تحویل با حمل زمینی تناسب دارند، ارسال بار زمینی به اتریش میتواند یکی از گزینههای قابل بررسی باشد.
حمل دریایی به فنلاند؛ فاصله جغرافیایی و تأثیر مسیرهای بینالمللی
فنلاند در شمال اروپا قرار دارد و دسترسی کالا به این بازار معمولاً به یک زنجیره حمل چندمرحلهای نیاز دارد. در چنین مسیری، تنها زمان حرکت از ایران اهمیت ندارد؛ بلکه زمان حمل دریایی، عملیات بندری، ترانزیت و تحویل نهایی نیز باید در نظر گرفته شود.
بحرانهای منطقهای میتوانند این زنجیره را پیچیدهتر کنند. اگر یک بخش از مسیر با محدودیت مواجه شود، شرکت حمل ممکن است مجبور شود از مسیر دیگری استفاده کند یا زمان بیشتری برای رسیدن محموله به بندر یا مقصد نهایی اختصاص دهد.
از طرف دیگر، حمل دریایی همچنان برای محمولههای حجیم و کالاهایی که محدودیت زمانی بسیار شدیدی ندارند، اهمیت دارد. در نتیجه، افزایش زمان حمل لزوماً به معنی کنار گذاشتن حمل دریایی نیست؛ بلکه ضرورت برنامهریزی دقیقتر را افزایش میدهد.
در این شرایط، ارسال بار دریایی به فنلاند برای محمولههایی که وزن و حجم بالایی دارند، میتواند در کنار سایر گزینههای حمل مورد بررسی قرار گیرد.
حمل هوایی به دانمارک؛ وقتی زمان مهمتر از هزینه است
شرایط بحرانی باعث شده انتخاب روش حمل برای بسیاری از صاحبان کالا اهمیت بیشتری پیدا کند. اگر محموله ارزش بالا، وزن پایین یا محدودیت زمانی داشته باشد، حمل هوایی میتواند در مقایسه با حمل دریایی یا زمینی زمان کوتاهتری ارائه دهد.
دانمارک نیز به دلیل قرار گرفتن در شمال اروپا، برای برخی محمولهها میتواند مقصدی باشد که سرعت تحویل در آن اهمیت دارد. البته حمل هوایی نیز از بحرانهای منطقهای کاملاً مصون نیست. تغییر برنامه پروازها، محدودیت فضای بار، افزایش قیمت سوخت هواپیما و تغییر مسیرهای پروازی میتواند روی هزینه یا زمان ارسال اثر بگذارد.
با این حال، برای کالاهایی که تأخیر چندروزه میتواند هزینه بیشتری از افزایش نرخ حمل ایجاد کند، بررسی گزینه حمل بار هوایی به دانمارک میتواند منطقی باشد.
بیمه محمولهها؛ ریسک جنگ چگونه هزینه حمل را تغییر میدهد؟
یکی از بخشهایی که در شرایط بحرانی کمتر در محاسبات اولیه صاحبان کالا دیده میشود، هزینه و شرایط بیمه است.
شرکتهای بیمه و کشتیرانی میزان ریسک مسیر را در ارزیابی خود لحاظ میکنند. هرچه احتمال درگیری، حمله به کشتی یا اختلال در مسیر بیشتر باشد، شرایط پوشش بیمهای نیز میتواند پیچیدهتر شود.
در بحران هرمز، صنعت حملونقل دریایی با همین مسئله مواجه شده است. گزارشهای بازار نشان دادهاند که افزایش ریسک مسیر و رشد هزینه سوخت به افزایش فشار بر نرخهای حمل منجر شده است.
به همین دلیل، مقایسه قیمت دو مسیر صرفاً بر اساس کرایه پایه حمل نمیتواند تصویر کاملی ارائه دهد. بیمه، هزینههای جانبی، زمان انتظار و احتمال تغییر مسیر نیز باید در نظر گرفته شوند.
تحریمها؛ عامل دیگری در مسیر تجارت ایران و اروپا
جنگ تنها عامل مؤثر بر تجارت ایران و اروپا نیست. تحریمهای بینالمللی نیز در انتخاب مسیر، شرکت حمل، بانک، طرف تجاری و نوع کالای قابل جابهجایی نقش دارند.
در ماه سپتامبر، بریتانیا نیز مقرراتی برای تشدید تحریمهای مرتبط با برنامه هستهای ایران منتشر کرد که از جمله شامل گسترش محدودیتهای تجاری و اختیارات مرتبط با کشتیها میشود.
در چنین شرایطی، صاحبان کالا باید علاوه بر بررسی مسیر فیزیکی حمل، مطمئن شوند که نوع کالا، طرفهای معامله و خدمات مورد استفاده با مقررات جاری مغایرت نداشته باشد.
این موضوع برای تجارت با اروپا اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا محدودیتهای مالی و تجاری میتوانند مستقل از وضعیت مسیر حمل، امکان انجام یک معامله یا انتقال یک محموله را تحت تأثیر قرار دهند.
آیا حمل کالا به اروپا متوقف شده است؟
با وجود مشکلات ایجادشده، نمیتوان گفت تجارت ایران با اروپا یا حمل کالا به این قاره به طور کامل متوقف شده است. آنچه تغییر کرده، سطح ریسک، هزینه و عدم قطعیت در برخی مسیرهاست.
کاهش شدید تردد در هرمز، افزایش هزینه انرژی و فشار بر بازار حمل دریایی نشان میدهد که بحران منطقهای اثر خود را بر زنجیره تأمین گذاشته است. با این حال، مسیرهای زمینی، هوایی و دریایی همچنان بسته به مقصد و شرایط محموله قابل بررسی هستند.
در چنین وضعیتی، انتخاب روش حمل دیگر فقط به سؤال «کدام روش ارزانتر است؟» محدود نمیشود. زمان تحویل، ریسک مسیر، امکان تغییر برنامه، مقررات کشور مقصد و شرایط بیمه نیز باید در تصمیمگیری لحاظ شوند.
آینده حمل کالا از ایران به اروپا چه خواهد شد؟
اگر تنشهای منطقهای ادامه پیدا کند، احتمالاً مدیریت ریسک به یکی از مهمترین بخشهای تجارت خارجی تبدیل خواهد شد. شرکتها ممکن است برای محمولههای مختلف از ترکیبی از مسیرهای زمینی، دریایی و هوایی استفاده کنند و بیش از گذشته به مسیرهای جایگزین توجه داشته باشند.
برای کالاهای سنگین و حجیم، حمل دریایی همچنان میتواند از نظر اقتصادی اهمیت داشته باشد؛ برای برخی محمولههای اروپایی، حمل زمینی میتواند جایگاه خود را حفظ کند و برای کالاهای حساس به زمان، حمل هوایی گزینه مهمتری باشد.
در نهایت، بحران منطقهای نشان داده است که فاصله میان یک رویداد سیاسی و هزینهای که یک صاحب کالا برای رساندن محموله خود میپردازد، بسیار کمتر از گذشته شده است. یک حمله یا اختلال در یک مسیر استراتژیک مانند تنگه هرمز میتواند از طریق سوخت، بیمه، ظرفیت حمل و مسیرهای جایگزین، اثر خود را تا بازارهای اروپایی منتقل کند.
به همین دلیل، در شرایط فعلی، برنامهریزی برای ارسال کالا به اروپا بیش از گذشته به بررسی همزمان هزینه، زمان، مسیر، مقررات و ریسک حمل نیاز دارد؛ عواملی که در کنار یکدیگر مشخص میکنند یک محموله با چه روشی و در چه بازهای میتواند به مقصد برسد.
About the Author
