trabzon limani gemi hem turizm trafiginde onde 3
وقتی درباره تجارت میان ایران و اروپا صحبت می‌شود، معمولاً نگاه‌ها به بنادر، کشتی‌های کانتینری و مسیرهای دریایی می‌رود؛ اما در نقشه تجارت منطقه‌ای، یک مسیر زمینی نیز نقش مهمی دارد: مسیر ایران و ترکیه.
ایران از یک سو به بازارهای آسیای مرکزی، قفقاز و شرق آسیا دسترسی دارد و ترکیه از سوی دیگر به اروپا و شبکه گسترده جاده‌ای و ریلی این قاره متصل است. همین موقعیت جغرافیایی باعث شده مسیر میان دو کشور فقط یک مسیر تجاری دوجانبه نباشد و در برخی جریان‌های ترانزیتی میان شرق و غرب نیز اهمیت پیدا کند.
در سال ۲۰۲۶، با افزایش اختلال و نااطمینانی در بعضی مسیرهای دریایی، اهمیت مسیرهای زمینی دوباره بیشتر مورد توجه قرار گرفته است. گزارش‌های اخیر درباره مرز گوربولاک–بازرگان نیز نشان می‌دهد که افزایش استفاده از مسیر زمینی، هم ظرفیت‌های این کریدور را برجسته کرده و هم محدودیت‌های زیرساختی آن را آشکارتر کرده است.
ایران و ترکیه؛ دو نقطه در یک شبکه بزرگ‌تر
اهمیت مسیر ایران–ترکیه را نمی‌توان فقط با حجم تجارت دو کشور اندازه‌گیری کرد. موقعیت جغرافیایی دو کشور باعث شده این مسیر بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر باشد؛ شبکه‌ای که در یک طرف آن بازارهای ایران و کشورهای آسیایی و در طرف دیگر آن ترکیه و بازارهای اروپایی قرار دارند.
مسیر جاده‌ای از ایران به ترکیه می‌تواند برای کالاهایی که به مقصد شهرهای مختلف ترکیه ارسال می‌شوند، یک گزینه مهم باشد و در برخی عملیات ترانزیتی نیز مسیر کالا را به سمت غرب یا شمال‌غرب ادامه دهد.
به همین دلیل است که در سال‌های اخیر بحث‌هایی مانند توسعه پایانه‌های مرزی، افزایش ظرفیت گمرک، دیجیتالی شدن اسناد حمل و استفاده گسترده‌تر از سیستم‌های TIR و e-TIR در این مسیر مطرح شده است.
بازرگان؛ جایی که تجارت ایران و ترکیه به هم می‌رسد
در سمت ایران، مرز بازرگان و در سمت ترکیه، گوربولاک، مهم‌ترین دروازه زمینی میان دو کشور به شمار می‌روند. این گذرگاه فقط محل ورود و خروج کامیون‌های حامل کالا نیست؛ بلکه یکی از نقاط اتصال شبکه حمل‌ونقل ایران به ترکیه و مسیرهای اروپایی محسوب می‌شود.
IRU در اوت ۲۰۲۶ پس از بررسی میدانی این مرز اعلام کرد که مسیر گوربولاک–بازرگان یکی از کریدورهای مهم حمل‌ونقل جاده‌ای منطقه است و علاوه بر تجارت دوجانبه، ارتباط ترکیه و اروپا از طریق ایران با آسیای مرکزی و سایر بازارهای آسیایی را نیز پشتیبانی می‌کند.
در آوریل ۲۰۲۶ نیز یک پایانه گمرکی جدید در سمت ترکیه و مقابل پایانه بازرگان افتتاح شد؛ اقدامی که با هدف افزایش ظرفیت و بهبود فرآیندهای گمرکی این گذرگاه انجام شده است. طبق گزارش منتشرشده درباره این افتتاح، حدود ۲۰۰ هزار کامیون ترانزیتی در سال از این مرز عبور می‌کنند.
چرا مسیر زمینی هنوز برای تجارت اهمیت دارد؟
حمل دریایی برای جابه‌جایی حجم بسیار زیادی از کالا ضروری است، اما همیشه برای همه محموله‌ها بهترین گزینه نیست. فاصله تا بندر، زمان تحویل، حجم کالا و مقصد نهایی می‌تواند باعث شود حمل جاده‌ای انتخاب مناسب‌تری باشد.
یکی از مزیت‌های حمل زمینی این است که کامیون می‌تواند کالا را از نقطه‌ای در داخل کشور مبدأ تحویل بگیرد و پس از عبور از مرز، مسیر خود را تا مقصد ادامه دهد. این موضوع برای محموله‌هایی که مقصدشان شهرهای مختلف ترکیه است، اهمیت ویژه‌ای دارد.
به همین دلیل، زمانی که یک صاحب کالا قصد حمل بار به ترابزون را دارد، فقط فاصله ایران تا ترکیه مطرح نیست؛ بلکه باید مسیر مرزی، مقصد نهایی، نوع کالا و شیوه ادامه مسیر در داخل ترکیه نیز در نظر گرفته شود.
ترابزون؛ اتصال جاده و دریا در شمال ترکیه
ترابزون نمونه خوبی از این موضوع است که چرا نباید مسیرهای حمل‌ونقل را جدا از یکدیگر دید. این شهر در ساحل دریای سیاه قرار دارد و بندر آن یکی از نقاط مهم حمل‌ونقل منطقه محسوب می‌شود.
وب‌سایت رسمی بندر ترابزون این بندر را در مسیر ارتباطی آسیا و اروپا معرفی می‌کند و به موقعیت آن در مسیرهای ترانزیتی مرتبط با ایران، عراق، روسیه و جمهوری‌های ترک اشاره دارد. داده‌های بندری سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که فعالیت کشتی‌ها و جابه‌جایی بار در این بندر ادامه دارد.
این موضوع نشان می‌دهد که یک محموله ممکن است در مسیر منطقه‌ای خود فقط به یک شیوه حمل وابسته نباشد؛ کالا می‌تواند از ایران با کامیون به ترکیه برسد و در ادامه از شبکه جاده‌ای یا دریایی این کشور به مقصد دیگری منتقل شود.
وقتی مقصد یک شهر صنعتی است، مسیر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند
ترکیه شبکه گسترده‌ای از شهرهای صنعتی و تجاری دارد و مقصد نهایی کالا لزوماً استانبول یا آنکارا نیست. شهرهایی مانند قیصریه نیز در اقتصاد تولیدی و صنعتی ترکیه جایگاه قابل توجهی دارند و همین مسئله اهمیت شبکه جاده‌ای داخلی را بیشتر می‌کند.
برای صاحب کالایی که مقصدش یکی از مراکز صنعتی ترکیه است، رسیدن محموله به خاک این کشور تنها بخشی از مسیر محسوب می‌شود. بعد از عبور از مرز، کالا باید از طریق شبکه داخلی به مقصد نهایی برسد.
به همین دلیل اگر مقصد یک محموله در مرکز ترکیه باشد، برنامه‌ریزی برای حمل بار به قیصریه باید علاوه بر شرایط مرزی، مسیر داخلی و مشخصات خود محموله را نیز در نظر بگیرد.
کوش آداسی؛ وقتی مقصد نهایی از مرز فاصله دارد
کوش آداسی در ساحل غربی ترکیه قرار دارد و با مقصدهایی مانند بازرگان یا شهرهای شرقی کشور فاصله قابل توجهی دارد. بنابراین برای یک محموله‌ای که از ایران به این شهر می‌رود، تنها مسئله عبور از مرز نیست؛ بلکه مسیر طولانی داخل ترکیه نیز باید در برنامه حمل لحاظ شود.
این تفاوت برای صاحبان کالا اهمیت زیادی دارد. ممکن است دو محموله هر دو از ایران به ترکیه ارسال شوند، اما به دلیل تفاوت مقصد نهایی، زمان‌بندی و هزینه حمل آنها کاملاً متفاوت باشد.
به همین دلیل، در برنامه‌ریزی برای باربری از ایران به کوش آداسی باید مقصد دقیق، نوع کالا، وزن و حجم محموله و روش حمل مورد بررسی قرار گیرد.
افزایش ترافیک مرزی چه چیزی را نشان می‌دهد؟
در سال ۲۰۲۶، مرز ایران و ترکیه بار دیگر نشان داد که ظرفیت یک کریدور حمل‌ونقل فقط روی کاغذ مشخص نمی‌شود؛ میزان تقاضا و اتفاقات خارج از کنترل شبکه حمل نیز می‌تواند آن را تحت فشار قرار دهد.
در اوت ۲۰۲۶، مقام‌های ایرانی از افزایش بیش از ۶۰ درصدی تعداد کامیون‌های ترانزیتی خروجی از پایانه بازرگان خبر دادند و تعداد عبور روزانه را حدود ۳۲۰ کامیون اعلام کردند؛ هدف اعلام‌شده نیز افزایش ظرفیت به ۵۰۰ کامیون در روز بود.
در همان ماه، مقام‌های ترکیه و ایران درباره افزایش ترافیک کامیون‌ها، توسعه استفاده از کارنه TIR و اجرای e-TIR در گوربولاک–بازرگان مذاکره کردند.
این اقدامات نشان می‌دهد که توسعه تجارت فقط به ساخت جاده وابسته نیست. سرعت عبور کالا از مرز، تبادل اطلاعات، کنترل‌های گمرکی و هماهنگی میان دستگاه‌های دو کشور نیز بخشی از ظرفیت واقعی یک کریدور محسوب می‌شوند.
اما افزایش ناگهانی تقاضا می‌تواند یک مشکل جدید ایجاد کند
مسیرهای زمینی زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که مسیرهای دیگر با مشکل مواجه شوند؛ اما همین موضوع می‌تواند ظرفیت آنها را نیز تحت فشار قرار دهد.
در سپتامبر ۲۰۲۶، گزارش‌هایی از افزایش شدید صف کامیون‌ها در گوربولاک منتشر شد. آسوشیتدپرس از افزایش تعداد کامیون‌های حاضر در این مرز از حدود ۲۰۰ دستگاه به حدود ۱۲۰۰ دستگاه و انتظارهای چندروزه خبر داد. این افزایش فشار در شرایطی رخ داد که بخشی از تجارت ایران از مسیرهای دریایی به سمت مسیرهای زمینی منتقل شده بود.
این اتفاق یک درس مهم برای تجارت منطقه‌ای دارد: داشتن یک مسیر زمینی مهم است، اما داشتن ظرفیت کافی برای مدیریت افزایش ناگهانی تقاضا اهمیت بیشتری دارد.
دیجیتالی شدن مرزها چرا اهمیت دارد؟
وقتی تعداد کامیون‌ها افزایش پیدا می‌کند، روش‌های سنتی کنترل و ثبت اطلاعات می‌توانند باعث ایجاد گلوگاه شوند. به همین دلیل در سال‌های اخیر، استفاده از اسناد الکترونیکی و ارسال اطلاعات محموله پیش از رسیدن کامیون به مرز مورد توجه قرار گرفته است.
IRU در بررسی خود از مسیر ایران–ترکیه به نقش TIR-EPD و حرکت به سمت eTIR اشاره کرده است. ارسال اطلاعات محموله پیش از رسیدن کامیون می‌تواند به گمرک اجازه دهد بخشی از ارزیابی ریسک را زودتر انجام دهد و در نتیجه مدیریت جریان کامیون‌ها دقیق‌تر شود.
در واقع، آینده کریدورهای تجاری فقط به آسفالت جاده یا تعداد خطوط مرزی وابسته نیست؛ داده و تبادل دیجیتال اطلاعات نیز به بخشی از زیرساخت حمل‌ونقل تبدیل شده است.
تجارت ایران و ترکیه فقط به صادرات و واردات محدود نمی‌شود
در نگاه اول ممکن است مسیر ایران و ترکیه فقط برای مبادلات دو کشور مهم به نظر برسد، اما موقعیت جغرافیایی آن باعث می‌شود موضوع ترانزیت نیز اهمیت پیدا کند.
ترکیه به شبکه حمل‌ونقل اروپا متصل است و ایران نیز به بازارهای آسیای مرکزی و مسیرهای شرقی دسترسی دارد. بنابراین یک محموله می‌تواند در یکی از این کشورها تولید یا مصرف شود اما بخشی از مسیر خود را از کشور دیگر عبور کند.
همین ویژگی باعث شده IRU مسیر گوربولاک–بازرگان را فراتر از یک مسیر دوجانبه و به‌عنوان بخشی از ارتباط ترکیه و اروپا با ایران و بازارهای آسیایی توصیف کند.
آیا مسیر ایران–ترکیه می‌تواند جایگزین مسیرهای دریایی شود؟
پاسخ را نمی‌توان به‌صورت مطلق مثبت یا منفی دانست. حمل زمینی و دریایی ظرفیت‌ها و کاربردهای متفاوتی دارند و هیچ مسیر زمینی نمی‌تواند به‌تنهایی حجم عظیم تجارت دریایی را جایگزین کند.
آنچه اهمیت دارد، ایجاد تنوع در شبکه حمل‌ونقل است. اگر یک شرکت یا کشور بتواند در کنار مسیر دریایی از مسیر زمینی، ریلی یا هوایی نیز استفاده کند، در برابر اختلالات احتمالی انعطاف بیشتری خواهد داشت.
به همین دلیل مسیر ایران–ترکیه را بهتر است بخشی از یک شبکه بزرگ‌تر دید؛ شبکه‌ای که در آن مسیرهای مختلف می‌توانند در شرایط متفاوت نقش مکمل یکدیگر را ایفا کنند.
چرا آینده این مسیر به زیرساخت وابسته است؟
افزایش تجارت در مسیر ایران–ترکیه بدون توسعه زیرساخت می‌تواند به همان اندازه که فرصت ایجاد می‌کند، چالش نیز به وجود آورد. افزایش ظرفیت پایانه‌های مرزی، توسعه جاده‌ها و پارکینگ‌های کامیون، کاهش زمان تشریفات گمرکی، هماهنگی میان دستگاه‌ها و توسعه سیستم‌های دیجیتال از جمله عواملی هستند که می‌توانند ظرفیت واقعی این کریدور را افزایش دهند.
اقدامات انجام‌شده در سال ۲۰۲۶، از افتتاح پایانه جدید گوربولاک تا مذاکرات مربوط به TIR و e-TIR، نشان می‌دهد که دو کشور تلاش دارند بخشی از این چالش‌ها را از طریق افزایش ظرفیت و دیجیتالی کردن فرآیندها مدیریت کنند.
ایران–ترکیه؛ یک مسیر قدیمی با نقش جدید
مسیر تجاری ایران و ترکیه مسیر تازه‌ای نیست؛ اما شرایط جدید تجارت جهانی باعث شده اهمیت آن از زاویه‌ای متفاوت دیده شود.
در گذشته، بخش مهمی از بحث درباره این مسیر به تجارت دوجانبه مربوط می‌شد. امروز اما موضوعاتی مانند کریدورهای شرق–غرب، تغییر مسیر زنجیره‌های تأمین، افزایش استفاده از حمل زمینی، دیجیتالی شدن مرزها و اتصال بازارهای آسیایی به اروپا نیز به آن اضافه شده است.
این تغییر نگاه را می‌توان در تلاش برای افزایش ظرفیت بازرگان–گوربولاک و توجه سازمان‌های بین‌المللی حمل‌ونقل به این مسیر مشاهده کرد.
جمع‌بندی؛ اهمیت مسیر ایران–ترکیه فقط به یک مرز محدود نیست
مسیر ایران–ترکیه به دلیل موقعیت جغرافیایی دو کشور، مرز زمینی مشترک، ارتباط با شبکه جاده‌ای اروپا و دسترسی ایران به بازارهای آسیایی، یکی از مسیرهای مهم حمل‌ونقل منطقه‌ای است.
تحولات سال ۲۰۲۶ اهمیت این مسیر را بیشتر آشکار کرده‌اند. از یک سو، توسعه پایانه‌های مرزی و حرکت به سمت TIR دیجیتال می‌تواند ظرفیت عبور کالا را افزایش دهد و از سوی دیگر، افزایش ناگهانی تقاضا نشان داده است که زیرساخت‌های مرزی باید بتوانند با تغییرات سریع جریان تجارت سازگار شوند.
در نهایت، اهمیت این مسیر فقط در تعداد کامیون‌هایی که از بازرگان عبور می‌کنند خلاصه نمی‌شود. ارزش واقعی آن در این است که ایران و ترکیه را در یک شبکه گسترده‌تر از تجارت شرق و غرب قرار می‌دهد؛ شبکه‌ای که در آن یک محموله می‌تواند از ایران وارد ترکیه شود، به شهرهایی مانند قیصریه، کوش آداسی یا ترابزون برسد و حتی مسیر خود را از طریق شبکه حمل‌ونقل ترکیه به بازارهای دیگر ادامه دهد.
به همین دلیل، هرچه تجارت منطقه‌ای پیچیده‌تر و مسیرهای جهانی متنوع‌تر شوند، نقش کریدورهایی مانند ایران–ترکیه نیز بیشتر به موضوعی برای توجه فعالان اقتصادی، شرکت‌های حمل‌ونقل و صاحبان کالا تبدیل خواهد شد.
About the Author
